Το Δωδεκαήμερο: Από την παράδοση στο νεοτερισμό

Δημήτριος Μπενέκος
Αν. καθηγητής πανεπιστημίου
Λαογράφος

Έρχονται Χριστούγεννα! Έρχεται και η Πρωτοχρονιά! Δυο λέξεις, δυο παγκόσμια ημερολογιακά σύμβολα, που εμπεριέχουν κάτι το χαρούμενο, κάτι το ιδιαίτερο και μοναδικό. Το πρώτο είναι θρησκευτικό σύμβολο που σηματοδοτεί την αρχή, τη γέννηση του Χριστιανισμού, ενώ το δεύτερο είναι χρονικό σύμβολο που δηλώνει το τέλος του Παλαιού και την αρχή του Νέου. Και τα δύο είναι, όπως και να τα ιδούμε, σύμβολα ελπίδας.

Πριν πάμε στο σήμερα, ας ρίξουμε μια ματιά στο πρόσφατο αλλά και στο πολύ μακρινό παρελθόν για να γνωρίσουμε ήθη και έθιμα ή και συνήθειες του λαού μας, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο (και δρόμο) φτάνουν ως τις μέρες μας και διαμορφώνουν τη σημερινή μας αστική εορταστική πραγματικότητα.

Από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα, η χρονική  αυτή περίοδος γνωστή ως «Δωδεκαήμερο» ήταν για τις ελληνικές και λοιπές αγροτικές κοινωνίες περίοδος δεισιδαιμονική, γιατί σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες σ’ αυτές τις πολύ σκοτεινές χειμωνιάτικες ημέρες, με την αισθητή μείωση του φωτός, κυριαρχούσαν τα κακοποιά πνεύματα, έτοιμα να βλάψουν τους ανθρώπους. Στον ελληνικό λαό γνωστοί είναι οι καλικάντζαροι, τα μικρά διαβολικά εκείνα όντα με μια παιχνιδιάρικη μερικές φορές κακοποιά προδιάθεση να μολύνουν φαγητά και να ενοχλούν νυχτερινούς διαβάτες. Σε άλλους λαούς κυριαρχούσαν οι λυκάνθρωποι, οι δράκοι και οι μάγισσες, αλλά και το άνοιγμα της τύχης στον ουρανό.

Γενικά οι δοξασίες αυτές που περιστρέφονταν γύρω από το χειμερινό ηλιοστάσιο (με τη μεγαλύτερη δηλαδή νύχτα και σκοτάδι) δημιουργήθηκαν από τα πολύ παλιά χρόνια, επειδή οι άνθρωποι πίστευαν πως οι παγερές δυνάμεις του Χειμώνα με το σκοτάδι παλεύαν πεισματικά και δεν ήθελαν να υποταχθούν στον ζωοδότη Ήλιο, που στο τέλος έβγαινε νικητής ανασταίνοντας για μια άλλη φορά τη φύση και τη ζωή οδηγώντας τα στην αισιόδοξη Άνοιξη.

Λοιπόν, σ’ αυτή την περίοδο η Χριστιανική εκκλησία, όλων των δογμάτων τοποθέτησε τα Χριστούγεννα και ο κάθε λαός προσάρμοσε γύρω από την εναρκτήρια αυτή μεγάλη γιορτή τα παλιότερα έθιμά του, αφού τα τροποποίησε και τα εμπλούτισε με νέες εθιμικές πράξεις. Προσέξτε συμπύκνωση εορτών στο Δωδεκαήμερο: Χριστούγεννα, Άγιος Στέφανος, Άγιος (Μέγας) Βασίλειος-Περιτομή του Χριστού, Θεοφάνια (τα Φώτα).

Οι Έλληνες κρατήσαν και τις δυο αυτές σημαντικές πηγές δημιουργίας εθίμων που η μία συμπλήρωνε την άλλη ή την αντικαθιστούσε, δηλαδή το πολύ παλαιότερο ειδωλολατρικό και τον νέο χριστιανικό. Έτσι, προσαρμόζοντας τις δύο αυτές ροπές-αν και αντικρουόμενες-  περίμενε να απαλλαγεί από τις «δαιμονικές» κακοποιές δυνάμεις του σκότους, όχι μονάχα από το φως του ζωοδότη και ανίκητου Ήλιου, αλλά και με τη Γέννηση του Σωτήρα Χριστού (το φως του Κόσμου) και ολοκληρωτικά με τον αγιασμό των υδάτων, τα Φώτα. Μια πίστη που ακολουθεί κάθε ελληνική κοινότητα στο εσωτερικό και εξωτερικό με παραδοσιακή συνέπεια και ευλάβεια.

Στο Δωδεκαήμερο τα ήθη και έθιμα είναι δεμένα γύρω από τρεις σκοπιμότητες, πολύ ανθρώπινες και ελπιδοφόρες. Ο άνθρωπος θέλει να περάσει από τον θάνατο της φύσης τον Χειμώνα στην χαρούμενη, τη φωτεινή και γεμάτη ζωή Άνοιξη,  Και έτσι στολίζει το σπίτι με πρασινάδες, το χριστουγεννιάτικο δέντρο, τα πολύχρωμα λαμπιόνια και τον φωτισμό δρόμων και σπιτιών και τραγουδάει τα κάλαντα.

Από την άλλη, με τον Αγιασμό των υδάτων «διώχνει» και τα τελευταία κακοποιά πνεύματα και εύχεται καλό ταξίδι στα καράβια (αλλάζει σιγά σιγά ο καιρός) και τέλος, με τις οικογενειακές τελετές των συνεστιάσεων, των χριστουγεννιάτικων γλυκισμάτων και της βασιλόπιτας με το τυχερό νόμισμα τονώνει την οικογενειακή συνοχή, την τόσο απαραίτητη δύναμη για τον κάθε άνθρωπο.

Και μέσα σ’ αυτό το σύμπλεγμα των εθίμων τοποθέτησε και τον πρωτοχρονιάτικο Άγιο Βασίλειο (Αϊ-Βασίλης), που ξεκινούσε από τα βάθη της Μικράς Ασίας και έφτανε χωρίς χρονοτριβή σ’ όλη την Ελλάδα, σε πόλεις και χωριά, σε νησιά και βουνοπλαγιές, χαρίζοντας ο ασκητής Άγιος και ακούραστος οδοιπόρος μαζί με το καλό ποδαρικό για τον καινούργιο χρόνο και  την ευλογία του σε κάθε σπιτικό. ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ!

(Prof. Dr. Dimitrios Benekos)

like & share:
ΔΙΑΦΗΜΙΣΕΙΣ – ALL
Bonus Karte
Εργασία στη Γερμανία
Αγγελίες