Ο κλήδονας και οι φωτιές του Αϊ-Γιάννη.
Από έθιμο σε φολκλορική εκδήλωση

Γράφει ο Δρ. Δημήτριος Μπενέκος
Αν. καθηγητής Παν/μίου Θεσσαλίας

Στις 24 Ιουνίου ο χριστιανικός κόσμος εορτάζει το γενέθλιο του Ιωάννη Προδρόμου. Εδώ υπενθυμίζουμε ότι ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ή Βαπτιστής είναι ο μοναδικός Άγιος της χριστιανοσύνης που η Εκκλησία τιμά εορταστικά και την ημέρα των γενεθλίων του και όχι όπως συμβαίνει με όλους τους άλλους που εορτάζεται η ημέρα του θανάτου τους.

Η θερινή εορτή του Αϊ-Γιάννη, η οποία κατά τον αείμνηστο έλληνα λαογράφο Δημήτριο Λουκάτο είναι «από τις ειδωλολατρικότερες του εορτολογίου μας», συνδυάζει χριστιανικά τελετές και ξεχασμένες ειδωλολατρικές τελετουργίες, οι οποίες έχουν σχέση με τη λατρεία του Ήλιου των θερινών τροπών, μιας κατεξοχήν χρονικής στιγμής για μαντικές πράξεις και καθαρμούς με φωτιές, επειδή αρχίζει η ημέρα να μικραίνει και η φύση να οδεύει σταθερά προς τον χειμώνα.

Συνοδευτικά έθιμα της εορτής του Αγίου Ιωάννη σχετίζονταν με πηγαδομαντεία , λεκανομαντεία και κατοπτρομαντεία. Σκοπός ήταν η μαντική πρόβλεψη μελλοντικού γαμπρού και η πρόβλεψη του προσωπικού μέλλοντος, ενώ μας είναι γνωστές διάφορες άλλες παραλλαγές, όπως η μαντική πρόγνωση γαμπρού μετά το στιγμιαίο κοίταγμα του ήλιου και των σχημάτων που δημιουργούνται με το πρόσκαιρο σκοτείνιασμα των ματιών, το ιαματικό βούτηγμα στα θαλασσινά νερά, πριν ανατείλει ο ήλιος του Αϊ-Γιαννιού και η καταλληλότητα του χρόνου για συλλογή θεραπευτικών βοτάνων (τονίζουμε την παρετυμολογία της λέξης Γιάννης και γιάνω, δηλ. θεραπεύω) . Η ποικιλία των μαντικών ενεργειών και ηλιολατρικών εθίμων γύρω από την εορτή του Αϊ-Γιάννη εντάσσονται σε τρεις βασικές κατηγορίες: τις φωτιές, τα μαντικά ηλιοτροπικά έθιμα και τον κλήδονα.

Σχετικά με τις φωτιές, που ανάβονται το βράδυ της παραμονής της γιορτής του Αϊ-Γιάννη, υπενθυμίζουμε ότι είναι λαϊκό έθιμο που έχει τις ρίζες του στην ευρωπαϊκή προχριστιανική λαϊκή παράδοση. Σ’ όλη την Ελλάδα άναβαν σε κάθε γειτονιά φωτιές και πηδούσαν από πάνω «για το καλό». Κατά τον Μεσαίωνα ήταν πλατιά διαδομένο έθιμο, το οποίο διατηρήθηκε μέχρι και σήμερα σε πολλές περιοχές της Ευρώπης. Η Εκκλησία αντικατέστησε τις ειδωλολατρικές φωτιές με τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη, χωρίς όμως να κατορθώσει να αλλοιώσει τον ηλιολατρικό πυρήνα του εθίμου στη σκέψη του λαού, ο οποίος συνήθως αδιαφορεί για θεολογικές απαγορεύσεις και επιστημονικές ερμηνείες .

Στην Αυστρία για παράδειγμα, οι χωρικοί παίρνουν αποκαΐδια από τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη και τα μπήγουν στα χωράφια ως φυλαχτά για να προφυλάσσουν τα σπαρτά από τα ζιζάνια. Επίσης το πήδημα πάνω από τη φωτιά σήμαινε προφύλαξη από τα μάγια και τα κακοποιά πνεύματα και προοιώνιζε την γρήγορη εύρεση συζύγου. Εξάλλου, πίστευαν ότι τα νεαρά ζευγάρια που πηδούσαν μαζί πάνω από τις φλόγες της φωτιάς θα είχαν ευτυχισμένη ζωή και θα αποκτούσαν πολλά παιδιά. Σε άλλες περιοχές της Ευρώπης μαζί με τις φωτιές άναβαν τροχούς από άμαξες, που αποκαλούσαν «ήλιους» και τους κυλούσαν ή τους άναβαν καρφωμένους σε πασσάλους στις κορυφές των λόφων (Λεττονία) ή εκσφενδόνιζαν στον ουρανό πυρακτωμένους δίσκους (Αυστρία). Εδώ είναι εμφανής ο συμβολισμός του τροχού-ήλιου και των δίσκων με το ουράνιο σώμα.

Τις τελευταίες δεκαετίες σε διάφορες πόλεις της νότιας Ισπανίας διοργανώνονται φολκλορικές εορτές με πυρήνα τα ηλιοτροπικά έθιμα και το άναμμα τεράστιων πυρών ως μέρος τουριστικής ατραξιόν και προσέλκυσης ξένων επισκεπτών. Ως παράδειγμα η ισπανική πόλη Αλικάντε, διαφημίζοντας στο δικτυακό τόπο της τις πενθήμερες εκδηλώσεις γύρω από την εορτή του Αγίου Ιωάννη, προσκαλεί τους τουρίστες απ’ όλο τον κόσμο να επισκεφθούν την πόλη και να ζήσουν από κοντά τις φαντασμαγορικές παρελάσεις, να απολαύσουν υπέροχες μουσικές βραδιές και να διασκεδάσουν χορεύοντας όλη τη νύχτα γύρω από τις τεράστιες φωτιές, που φτάνουν μέχρι τα ουράνια. Τέλος, γάλλοι μετανάστες στον Καναδά ανακήρυξαν τον Ιωάννη ως Άγιο προστάτη τους και από το 1834 η 24η Ιουνίου καθιερώθηκε επίσημα ως εθνική εορτή της εθνοτικής ομάδας των Γαλλοκαναδών. Πιο έντονα, πάντως, εορτάζεται ο εθιμικός κύκλος γύρω από την εορτή του Αϊ-Γιάννη και των θερινών τροπών του ηλίου στις σκανδιναυικές χώρες και στη Βαλτική Χερσόνησο. Στη Φινλανδία, μάλιστα, η νύχτα του θερινού ηλιοστασίου ονομάζεται «άνυχτη νύχτα». Στο Ελσίνκι εκμεταλλευόμενοι την «άνυχτη νύχτα» διοργανώνουν θεαματικά υπαίθρια φεστιβάλ (Open-Air-Festivals), τα οποία προσελκύουν δεκάδες χιλιάδες επισκεπτών και αποτελούν πλέον μέρος του σύγχρονου εορταστικού κύκλου της αστικής κοινωνίας τους. Ήδη –και αυτό είναι το γενικό συμπέρασμα- για τον διεθνή τουρισμό η εορτή του Αγίου Ιωάννη με τα σχετικά συνοδευτικά έθιμα αποτελεί βασικό πόλο έλξης ξένων και θεωρείται ως σημαντικότατος οικονομικός παράγοντας.

Ας γυρίσουμε τώρα στο ελληνικό έθιμο του κλήδονα.  Το απόγευμα της παραμονής του Αϊ-Γιάννη δύο κορίτσια πήγαιναν στη θάλασσα (ή σε βρύση) με ένα κατσαρολάκι και έπαιρναν νερό. Μέχρι να το πάνε σε κάποιο σπίτι, δεν μιλούσανε σε κανένα  ούτε μεταξύ τους, γι αυτό και το νερό το έλεγαν «αμίλητο νερό». Το κατσαρολάκι το κρεμούσαν σ’ ένα δέντρο και το σκέπαζαν με ένα κόκκινο πανί, αφού πρώτα τα κορίτσια  έβαζαν μέσα ένα δικό τους «σημάδι»: Δακτυλίδι, τσιμπιδάκι, καρφίτσα, σκουλαρίκι κ.λπ. Ύστερα όλες μαζί έλεγαν  ρυθμικά: «Κλειδώνουμε τον κλήδονα με τ’ Αϊγαννιού τη χάρη / κι όποιος έχει καλό ριζικό να δώσει και να πάρει».

Την άλλη μέρα, πριν ανατείλει ο ήλιος, μαζεύονταν και πριν να ανοίξουν τον κλήδονα έλεγαν το ποιηματάκι: «Ανοίξτε τον κλήδονα να βγει η χαριτωμένη / σ’ όλο το κόσμο ξακουστή και βγήκε μπερδεμένη». Κατόπιν πιάνοντας ένα «σημάδι» στην τύχη από μέσα, έλεγαν ένα στιχάκι που αντιστοιχούσε στο κορίτσι που ήταν δικό του αυτό το αντικείμενο. Αφού έπαιρνε κάθε ένα το δικό του «σημάδι», έβαζαν στο στόμα λίγο νερό και έκαναν μια βόλτα μήπως ακούσουν κάποιο όνομα αντρικό. Αν άκουγαν, τότε αυτό το όνομα θα είχε και ο μελλοντικός σύζυγός τους.

Το λαϊκό έθιμο του κλήδονα, του οποίου ο πυρήνας είναι μια τελετουργική μαντική πράξη που τελούν ανύπαντρες κοπέλες με σκοπό την αποκάλυψη της ταυτότητας του μέλλοντα συζύγου, έχει τις ρίζες του στην ελληνική αρχαιότητα. Στην ελληνική γλώσσα η λέξη «κληδών» σήμαινε φήμη, θεία φωνή, προφητεία, οιωνό, μάντεμα, και υπήρξε ένα από τα πολλά επίθετα του Δία.

Η πρώτη, πάντως, γραπτή μαρτυρία του μαντικού εθίμου είναι γνωστή από τη βυζαντινή εποχή και μάλιστα από τον 12ο αιώνα. Το βράδυ της παραμονής του Αγίου Ιωάννη (δηλ. στις 23 Ιουνίου) οι άνθρωποι συναθροίζονταν σε σπίτια ή σε γειτονιές, έντυναν ένα κορίτσι σα νύφη και έκαναν ένα φαγοπότι σαν να επρόκειτο για γαμήλιο τραπέζι. Όλοι χόρευαν και τραγουδούσαν και μετά έριχναν διάφορα προσωπικά αντικείμενα μέσα σ’ ένα δοχείο με νερό. Μετά, οι παριστάμενοι ρωτούσαν κάτι και το «κορίτσι-νύφη» έβγαζε ένα αντικείμενο μέσα από το αγγείο και θεωρούνταν ως μαντική απάντηση για τον κάτοχό του.

Στις μέρες μας, οι ζωντανές παραλλαγές του κλήδονα έχουν ατονήσει ή πήραν άλλη μορφή. Ένας βασικότατος παράγοντας που έπαιξε ρόλο στην υποχώρησή τους είναι η χειραφέτηση της γυναίκας, η επαγγελματική της κατάρτιση και η οικονομική απεξάρτιση από τις αυστηρά ανδροκρατούμενες παραδοσιακές κοινωνίες. Η γυναίκα, ιδίως η ανύπαντρη γυναίκα, που για αιώνες υπήρξε ο βασικός εφαρμοστής των μαντικών εθίμων του κλήδονα, δεν έχει, πλέον, ανάγκη πρόβλεψης του μελλοντικού συντρόφου της, επειδή αναλαμβάνει μόνη της τη πρωτοβουλία στο ζήτημα του γάμου.

Σήμερα ο κλήδονας ικανοποιεί την νοσταλγική στροφή των ανθρώπων προς το παρελθόν, προς τον «παλιό καλό καιρό», τη συνειδητή αναβίωση παλαιότερων εθίμων και  προσπάθεια ένταξης αυτών στις σύγχρονες πολιτισμικές αναγκαιότητες του κοινωνικού συνόλου με τη μορφή τουριστικών θεαματικών εκδηλώσεων και μέσω του internet προσκαλούν επισκέπτες απ’ όλο τον κόσμο να ζήσουν μαζί τους τα όμορφα καλοκαιρινά έθιμα του Αγίου Ιωάννη.

Επειδή η διατήρηση στοιχείων πολιτισμού και η μεταφορά τους από τη μία εποχή στην άλλη είναι γεγονός αναμφισβήτητο, υποθέτουμε ότι ο λαϊκός μας πολιτισμός με επαναλειτουργία στοιχείων του παρελθόντος θα αποτελέσει το συνδετικό κρίκο μερικής επανασύνδεσης του χτες με το σήμερα ώστε η συνειδητή στροφή προς την παράδοση, να χαρίσει στους ανθρώπους το ιδιαίτερο εκείνο συναίσθημα που χορηγεί η γνώση και η επαφή με τον πολιτισμό, με τον λαϊκό πολιτισμό, ο οποίος είναι πολιτισμός ζωής.

like & share:
ΠΡΟΝΟΜΙΑ
Bonus Karte
Αγγελίες