ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ – ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΓΙΟΡΤΗ

Γράφει ο Δρ. Δημήτριος Μπενέκος
Αν. καθηγητής Παν/μίου Θεσσαλίας

Η γνώση λαογραφικών θεμάτων που συνοδεύουν σημαντικές θρησκευτικές εορτές στον ετήσιο ημερολογιακό κύκλο οδηγούν τον αναγνώστη σε βαθύτερη επαφή με ιδιαιτερότητες του Έθνους μας. Τα Χριστούγεννα έχουν διαχρονική σημασία, είναι για κάθε εποχή επίκαιρα, επειδή με παραδοσιακή συνέπεια συνδέουν το μακραίωνο παρελθόν του Ελληνισμού με το σύγχρονο παρόν, με την εκάστοτε σύγχρονη εποχή σε οποιαδήποτε χώρα της Γης.

Τα Χριστούγεννα, ένας εξαιρετικά πλούσιος σε έθιμα και εκδηλώσεις ημερολογιακός σταθμός, θεωρούνται από όλους τους χριστιανικούς λαούς του πλανήτη μας ως η κατεξοχήν οικογενειακή και παραδοσιακή εορτή. Από την άλλη πλευρά, πάλι, τα Χριστούγεννα εξελίχθηκαν στην πιο παγκοσμιοποιημένη θρησκευτική γιορτή που συνδέεται με ιδεώδη τρόπο με την οικονομία. Ο πολυήμερος εορτασμός τους, που αρχίζει πολύ πριν από την 25 Δεκεμβρίου και επεκτείνεται μέχρι την πρωτοχρονιά και ακόμη πιο πέρα, είναι έντονος σε όλες τις ηπείρους και όχι αποκλειστικά στον χριστιανικό κόσμο.

Εδώ θα κάνουμε μερικές ενδιαφέρουσες επισημάνσεις που εξηγούν λαογραφικά την ευρεία αποδοχή ξενόφερτων, αλλά ευχάριστων εθίμων. Ό,τι είναι ευχάριστο και αρέσει γίνεται αποδεκτό και κατόπιν ενσωματώνεται στα έθιμα του κάθε λαού. Οι επιδράσεις ξένων εθίμων τροποποιούν σταδιακά την προσήλωση των λαών σε διάφορες παραδοσιακές πράξεις και διεισδύουν χωρίς μεγάλη αντίσταση σε συγγενικά ή ανάλογα έθιμα, αφομοιώνονται ή μεταλλάσσονται. Πολλές εθιμοτυπικές πράξεις, ύστερα από μια μακροχρόνια επαφή με παρόμοια ξενικά έθιμα, υπόκεινται σε μια φυσιολογική μετεξέλιξη και αποτελούν τον πυρήνα των νέων υβριδικών πολιτισμικών μορφών.

Με επίδραση του δυτικού πολιτισμού, τα Χριστούγεννα μετατράπηκαν πολύ γρήγορα ακόμη και για τους Έλληνες, σε γιορτή πρώτου μεγέθους (χωρίς να θέτουν σε δεύτερη μοίρα το ορθόδοξο Πάσχα). Πολλοί οι λόγοι που οδήγησαν σ’ αυτή την μετεξέλιξη.

Ο κύκλος των εορτών των Χριστουγέννων είναι κοινή εορτή όλων των χριστιανών και ταυτίζεται ημερολογιακά απόλυτα με τις ανάλογες εορταστικές εκδηλώσεις όλων των χριστιανικών δογμάτων. Το γεγονός του κοινού εορτασμού ενισχύεται εξαιρετικά και από το εξωτερικό λαϊκό, εμπορικό-καταναλωτικό πλαίσιο στο οποίο κινείται η γιορτή, με τις αγορές δώρων, τους στολισμούς σπιτιών, δρόμων και πλατειών, με τις κοινές αργίες και τις σχολικές διακοπές. Έτσι με τον χρονολογικά κοινό εορτασμό των Χριστουγέννων, πολλά χριστουγεννιάτικα έθιμα περνούν αβίαστα από λαό σε λαό και εφαρμόζονται με «παραδοσιακή» συνέπεια.

Ας σταθούμε για λίγο στο χριστουγεννιάτικο δέντρο, το καταστόλιστο πολύχρωμο «φωτεινό» και κατεξοχήν σύμβολο των Χριστουγέννων, που φαντάζει προκλητικά ωραίο μέσα στο σκοτεινό και γκρίζο χειμωνιάτικο περιβάλλον.

Η εορταστική του χρήση μνημονεύεται για πρώτη φορά το 1605 στο Στρασβούργο με αναφορά για ένα δέντρο στολισμένο με μήλα. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1611, στολίστηκε έλατο με κεριά (!!!) και στολίδια στον πύργο της δούκισσας της Σιλεσίας της Γερμανίας. Με τον καιρό το έθιμο έγινε δημοφιλέστερο και από τον 18ο αιώνα εκλαϊκευόταν συνεχώς. Στην Αμερική διαδόθηκε από Γερμανούς μετανάστες και το 1891 στήθηκε στην Ουάσιγκτον το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο εμπρός από το Λευκό Οίκο.

Στην Ελλάδα έκανε την εμφάνισή του περί τα μέσα του 19ου αιώνα, μετά την άφιξη του βαυαρού βασιλιά Όθωνα στο Ναύπλιο. Αφού πρώτα το έθιμο κατάκτησε σταδιακά τις πλούσιες αστικές οικογένειες (μιμητικά), άρχισε να εκλαϊκεύεται και να γενικεύεται στην Ελλάδα κυρίως μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο.

Σήμερα, δρόμοι, πλατείες, λεωφόροι πόλεων, βιτρίνες καταστημάτων, κήποι, σπίτια και μπαλκόνια στολίζονται με χιλιάδες πολύχρωμα φωτάκια. Πόλεις και πρωτεύουσες χωρών συναγωνίζονται για το ύψος του χριστουγεννιάτικού δέντρου με τις δεκάδες χιλιάδες των λαμπιονιών που θα αναβοσβήνουν σ’ αυτό. Στη σύγχρονη μορφή του εθίμου συναντώνται με παραδοσιακά ανοιχτή αγκαλιά αγάπης το χριστουγεννιάτικο δέντρο από τη γερμανική παράδοση, ο Σάντα Κλάους από τον αμερικάνικο πολιτισμικό νεοεθιμικό κύκλο, η αποστολή ευχετήριων καρτών από την αγγλική παράδοση (τώρα αντικαταστάθηκε από τα SMS και E-Mail), τα κοινά ευρωπαϊκά και αμερικανικά χριστουγεννιάτικα τραγούδια, το χριστουγεννιάτικο ημερολόγιο από τη Βαυαρία με τις τοπικές ή εθνικές χριστουγεννιάτικες γαστρονομικές γεύσεις των διάφορων λαών.

Εδώ, λοιπόν, παρατηρήσαμε τη διαδοχική τροποποίηση του εθίμου από την αρχική πνευματικότητά του σε καταναλωτικό είδος. Η θρησκευτική εορτή εμπορικοποιήθηκε, αλλά και το εμπόριο πήρε κάτι από την ιερότητα της γιορτής.

Λαμβάνοντας υπόψη την προέλευση της εορτής των Χριστουγέννων διαπιστώνουμε πως σήμερα δεν παρουσιάζει πια ούτε αυθεντικότητα ούτε και λατρευτική αυτοτέλεια σε κανέναν πολιτισμικό κύκλο. Δημιουργείται, πάντως, η ψευδαίσθηση ότι είναι πατροπαράδοτο έθιμο που παραδίδεται από γενιά σε γενιά μέσα από τους αιώνες και προσαρμόζεται «παραδοσιακά» στους διάφορους, αλλά και διαφορετικούς, πολιτισμικούς κύκλους. Παρόλα ταύτα η ευχή παραμένει αναλλοίωτη:

ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΚΑΙ ΚΑΛΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ – FROHE WEIHNACHTEN!

(Prof. Dr. Dimitrios Benekos)

ΠΡΟΝΟΜΙΑ
Bonus Karte
Αγγελίες