Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ (Α΄)

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ (Α΄)

Δρ. Δημήτριος Μπενέκος
Αν. Καθηγητής Λαογραφίας Παν/μίου Θεσσαλίας

Η λαϊκή παράδοση είναι μια ακένωτη δεξαμενή πολιτισμικής ύλης και το παραμύθι κατέχει για τον λαϊκό πολιτισμό, την θέση που έχει το μυθιστόρημα για τη λογοτεχνία. Είναι ένα, πολλές φορές, μακροσκελές λαϊκό αφηγηματικό είδος της φιλολογικής Λαογραφίας που έχει συντεθεί από περισσότερους αυτοτελείς πυρήνες, τα μοτίβα, που προέρχονται από διάφορους μύθους.

Τα λαϊκά παραμύθια είναι η πιο γνωστή περιπετειακή αφηγηματική μορφή που συναντάται στους λαούς όλου του κόσμου, αν και τελευταία ο παραδοσιακός τρόπος μετάδοσής τους, από τον παππού ή γιαγιά στα εγγόνια, υποχωρεί και αντικαθίσταται από έντεχνα ή και παραδοσιακά παραμύθια που δεν στηρίζονται αποκλειστικά στον προφορικό λόγο αλλά στην εικόνα.

Ως γνωστόν, έχουν γυριστεί και διαρκώς γυρίζονται ταινίες υψηλής τεχνολογικής τελειότητας με υπόθεση τα παραμύθια, που έχουν να επιδείξουν απαράμιλλες συνθέσεις χρωμάτων, τελειότητα κίνησης με αρμονικότατη μουσική υπόκρουση και τα οποία προβάλλονται στον κινηματογράφο, στην τηλεόραση ή πωλούνται σε DVD.

Ήδη, όταν η κινηματογραφική Τέχνη ήταν ακόμη στα σπάργανα, έγιναν προσπάθειες μεταφοράς παραμυθιών στη μεγάλη οθόνη, με πρώτη ταινία την «Ωραία κοιμωμένη», το 1917. Από το 1920 και μετά ο Walt Disney γυρίζει στα στούντιο της εταιρίας του μικρά φιλμ με παραμυθιακούς ήρωες, με αποκορύφωμα τη «Χιονάτη», το 1937, καθιστώντας το παραμύθι παγκόσμιο πολιτισμικό αγαθό και μια άκρως ενδιαφέρουσα σκηνοθετική κατηγορία της 7ης Τέχνης. Από τότε και μετά σκηνοθέτες από όλες τις χώρες του κόσμου δεν παύουν να πειραματίζονται πάνω στην κινηματογραφική κατηγορία «παραμύθι» και να δημιουργούν έργα τέχνης, από απλές μεταφορές παραμυθιών στην οθόνη μέχρι και σύνθετες παραγωγές που συνδυάζουν ζωντανές σκηνές με κινούμενα σχέδια. Ενδεικτικά αναφέρονται ορισμένοι τίτλοι από παραδοσιακά και έντεχνα παραμύθια. Das kalte Herz (Αν. Γερμανία 1950), Das tapfere Schneiderlein (Αν. Γερμανία 1956), Der falsche Prinz (Βουλγαρία 1956), Die Schneekönigin (Ρωσία 1966), Η Ωραία κοιμωμένη (Τσεχοσλοβακία 1977), Schneeweißchen und Rosenrot (Αν. Γερμανία 1978), Frau Holle (Γερμανία/Αυστρία 1984), Hänsel und Gretel (ΗΠΑ 1986), Ο παπουτσωμένος γάτος (ΗΠΑ 1987), Το κορίτσι με τα σπίρτα (ΗΠΑ 1987), Die Seekönigin (Γερμανία/Τσεχία 1997), Hans im Glück (Γερμανία 1998), Η Σταχτοπούτα (Καναδάς 2001), Rumpelstilzchen (Αν. Γερμανία 1960, Τσεχία 1997, Αυστρία/Γερμανία 2006) και άλλα πολλά.

Τα παραμύθια με την τεχνολογικά εφικτή μεταφορά των φανταστικών περιπετειών και κατορθωμάτων των πρωταγωνιστών τους στην μικρή και μεγάλη οθόνη συναρπάζουν στο έπακρο τους θεατές. Ο δράκος, για παράδειγμα, ζωντανεύει και γίνεται πραγματικότητα, ναι μεν εικονική πραγματικότητα, αλλά για το παιδί είναι πλέον υπαρκτός και ζωντανός. Τον βλέπει να πετάει και να βγάζει φλόγες και καπνούς από το στόμα και τα ρουθούνια του, παρακολουθεί την έκφραση των ματιών του, καθηλώνεται από την βαρυτονική έως βαθύφωνη ομιλία του που προξενεί ανατριχίλα. Η νεράιδα έχει μορφή, τα πλούσια χυτά μαλλιά της λάμπουν σε χρυσαφένιο ξανθό χρώμα, που ανάμεσά τους αστράφτουν μικρά αστεράκια, το μαγικό της ραβδί σαν κομήτης αφήνει νεραϊδόσκονη και οι μεταμορφώσεις λαβαίνουν χώρα με άψογη τελειότητα. Το τεχνολογικά υποστηριζόμενο παραμύθι κατευθύνει την φαντασία του θεατή-παιδιού χορηγώντας και άλλα στοιχεία που συμβάλλουν στην περαιτέρω συνθετική ανάπτυξή της.

Τα παραμύθια, έντεχνα ή παραδοσιακά, φαίνεται ότι αποτελούν ένα πολύ αγαπητό είδος για τους καλλιτέχνες όλου του κόσμου, οι οποίοι εμπνεόμενοι από τον χωρίς όρια φανταστικό κόσμο των παραμυθιών δοκιμάζουν το ταλέντο τους και δημιουργούν συμπληρωματικές ζωγραφικές συνθέσεις με πλούσια απεικόνιση, γεγονός που καθιστά το παραμύθι διεθνές λαογραφικό είδος.

Για να γίνει αντιληπτή η διείσδυση του παραμυθιού μέσω των κινηματογραφικών ταινιών στο χώρο του σπιτιού αρκεί να αναφέρουμε ότι τις ημέρες των Χριστουγέννων τα γερμανικά τηλεοπτικά κανάλια προβάλουν δεκάδες ταινιών με παραδοσιακά παραμύθια από ευρωπαϊκές κυρίως χώρες, ενώ παρατηρείται μια έξαρση στην αγορά εικονογραφημένων παραμυθιών. Έτσι τα παραμύθια από διάφορους λαούς της γης με την πλούσια εικονογράφησή τους γίνονται κοινό ανάγνωσμα των παιδιών του κόσμου.

Τα παραδοσιακά παραμύθια αντικατοπτρίζουν λαϊκές δοξασίες, κοινωνικές δομές, λαϊκή πίστη, την καθημερινότητα ανθρώπων και τον πολιτισμός τους, που ανάγονται σε μια παλαιότερη εποχή. Γεγονότα δηλαδή που διαδραματίζονταν μακριά και έξω από συμβάντα με παγκόσμια ιστορική σημασία.

Το παραμύθι είναι στην ουσία μια ιστορία με θαύματα γεμάτη από φανταστικά στοιχεία. Δεν προσδιορίζεται ούτε ο τόπος ούτε και χρόνος της εξέλιξης των γεγονότων. Όλα αναφέρονται εντελώς αόριστα (μια γυναίκα, ένας βασιλιάς, μια μάγισσα, ένα παιδί, κάποια χρονιά, μια μέρα…).

Στη σημερινή εποχή του διαδικτύου και των μέσων μαζικής ενημέρωσης και επικοινωνίας, φαίνεται κάπως παράξενο να υπάρχουν ιστορίες που γεννήθηκαν εδώ και αιώνες και όμως να παραμένουν επίκαιρες και μάλιστα σε παγκόσμιο επίπεδο. Είναι αφηγήσεις που μιλούν για θαρραλέους πρίγκιπες, φτωχά κορίτσια, κακές μάγισσες, καλές νεράιδες, φοβερούς δράκους, γίγαντες και για τόσα άλλα μαγικά όντα που βασικά έχουν θέση μόνο στη φαντασία των ανθρώπων. Και όμως όλα αυτά φαίνεται ότι όχι μόνο δεν απαλείφθηκαν από τη μνήμη των λαών, αλλά συνεχίζουν να φτερώνουν τη φαντασία των παιδιών και να τα ενθουσιάζουν.

Το παραμύθι, ως λαϊκό αφηγηματικό είδος, αποτελείται από μια αλυσίδα από επί μέρους μοτίβα στα οποία συνυφαίνονται με αυτονόητο τρόπο φανταστικά και πραγματικά γεγονότα. Τα πρόσωπα που παίρνουν μέρος έχουν απολύτως αντιθετικές ιδιότητες και χαρακτήρες, ώστε ο διαχωρισμός σε αντίθετα «καλός-κακός», σε «έξυπνος-κουτός», σε «ωραίος-άσχημος», κλπ. να είναι ξεκάθαρος και να μην χωράει αμφισβήτηση. Ένας τέτοιος διαχωρισμός, που αποκλείει τη δυνατότητα το ίδιο πρόσωπο να μπορεί να είναι και καλό και κακό και το ένα και το άλλο, βοηθά το παιδί να αντιληφθεί τα γεγονότα και τις διαφορές με καθαρότητα, επειδή η παιδική αντίληψη και κατανόηση κινείται με καθαρώς αντιθετικά σχήματα.

… συνεχίζεται

 (Prof. Dr. Dimitrios Benekos)

About Author