Dimitrios Benekos

14 Σεπτεμβρίου.  Παράδοση και Ιστορία

Γράφει: ο Δρ. Δημήτριος Μπενέκος
Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου

Ο Σεπτέμβριος είναι ο μήνας που, κατά παράδοση και λόγω των ευνοϊκών κλιματικών αλλαγών, αρχίζει το «γεωργικό» έτος, μια σειρά δηλαδή εργασιών προετοιμασίας για την καλλιέργεια της γης. Αυτός ο μήνας δεν χαρακτηρίζεται για την πληθώρα των εορτών. Μόνο μία μεγάλη δεσποτική εορτή επισκιάζει όλες τις άλλες μικρογιορτές. Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού. Ας ρίξουμε μια ματιά στα ιστορικά γεγονότα, που συνδέονται με αυτή τη μεγάλη φθινοπωρινή γιορτή.

Βρισκόμαστε στο έτος 326 στην Ιερουσαλήμ.  Η αγία Ελένη, μητέρα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, που βρισκόταν εκεί, προέβη σε ανασκαφές, οι οποίες οδήγησαν στην εύρεση του Τιμίου Σταυρού, του σταυρού δηλαδή που σταυρώθηκε ο Χριστός. Τεμάχιό του έστειλε στην Κωνσταντινούπολη και το υπόλοιπο τοποθέτησε στον Ναό της Αναστάσεως, που έκτισε Weiterlesen

 

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ (B΄)

Δρ. Δημήτριος Μπενέκος
Αν. Καθηγητής Λαογραφίας Παν/μίου Θεσσαλίας

Στο παραμύθι, επίσης, η χωρο-χρονική μετατόπιση της δράσης επιτυγχάνεται με άλματα ενώ οι σκηνές του εναλλάσσονται απότομα από ευχάριστες και ειδυλλιακές σε ανατριχιαστικές και απάνθρωπες. Μετά τη λήξη του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου το πρόβλημα των ωμοτήτων στο παραμύθι οδήγησε τις βρατανικές δυνάμεις κατοχής της Γερμανίας σε αψυχολόγητες αποφάσεις, απαγορεύοντας την εκτύπωση και κυκλοφορία των παραμυθιών των αδελφών Grimm, επειδή πίστευαν ότι οι παραμυθιακές ωμότητες συνδέονταν συνειρμικά και είχαν άμεση εξάρτηση με τα απάνθρωπα συμβάντα και τις εκτελέσεις στα στρατόπεδα συγκέντρωσης (Konzentrationslager) του ναζιστικού καθεστώτος.

Σ’ αυτό το σημείο επιθυμώ να σταματήσω για λίγο κάνοντας μερικές επισημάνσεις. Ο Bruno Bettelheim στο βιβλίο του „The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales“ (Knopf, New York, 1976), διατυπώνει τη θέση ότι το αμφιλεγόμενο ζήτημα Weiterlesen

TA ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΤΟΥ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2017

Δημήτριος Μπενέκος
Τ. Αν. καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ο Φεβρουάριος είναι ένας μήνας με τις πιο λίγες θρησκευτικές εορτές, που ο ελληνικός λαός τις θεωρεί σημαντικές. Ειδικά φέτος,  δίπλα από τις ακίνητες εορτές του ετήσιου ημερολογιακού εορταστικού κύκλου προστίθενται και ορισμένες κινητές εορτές, που εξαρτώνται από την εκάστοτε ημερομηνία εορτασμού του Πάσχα.
Ας δούμε αυτές τις κινητές και ακίνητες γιορτές με τα πιο χαρακτηριστικά λαογραφικά δρώμενα, πράξεις που ο λαός εφάρμοζε με παραδοσιακή πίστη εδώ και αιώνες. Ας δούμε πως οι Έλληνες συνέδεσαν στην καθημερινή ζωή τους την γιορτή των Αγίων των ημερών του Φεβρουαρίου, αλλά και τις εορταστικές εκδηλώσεις της Αποκριάς και της Καθαράς Δευτέρας.

Α. Σταθερές εορτές του Φεβρουαρίου

1. Φεβρουαρίου: Γιορτάζει ο Άγιος Τρύφων (Τρύφωνας), που είναι ιδιαίτερα λαοφιλής στον αγροτικό κόσμο, επειδή θεωρείται προστάτης των αμπελουργών, που τότε αρχίζουν Weiterlesen

Ο άγιος Βαλεντίνος. Ο Δυτικός άγιος-προστάτης των ερωτευμένων

Δρ. Δημήτριος Μπενέκος

Η φυσιογνωμία όλων των κοινωνιών σε όλες τις περιοχές του πλανήτη μας έχει ομοιότητες και ειδικά όταν τα θέματα αυτά σχετίζονται με τον πολιτισμό, την οικονομία, το εμπόριο και τις διεθνείς σχέσεις. Αποτέλεσμα αυτού του ανθρώπινου χαρακτηριστικού είναι το ότι όλες οι χώρες κατακλύζονται από ξένα προϊόντα και κατά περίπτωση από ξενικά έθιμα.

Στην περίπτωση εθίμων, ο κάθε λαός προσπαθεί να προσαρμόσει τα ξενόφερτα έθιμα στα δικά του μέτρα, στις δικές του «ανάγκες», ώστε αφού τα αφομοιώσει να τύχουν γενικότερης αποδοχής από τα μέλη της κοινότητας.

Έτσι συμβαίνει και με τη νεοεισαχθείσα νεοεθιμική εορτή του αγίου Βαλεντίνου, του προστάτη των ερωτευμένων, ενός αγίου της Καθολικής Εκκλησίας ο οποίος εορτάζει στις 14 Φεβρουαρίου και επειδή «προστατεύει» τους ερωτευμένους, την ίδια τη φύση του ανθρώπου, αρχίζει τις τελευταίες δεκαετίες να «λατρεύεται» και στην Ελλάδα, στην ανεπίσημη διάσταση της λαϊκής πίστης, έξω από τον χώρο της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Weiterlesen

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ (Α΄)

Δρ. Δημήτριος Μπενέκος
Αν. Καθηγητής Λαογραφίας Παν/μίου Θεσσαλίας

Η λαϊκή παράδοση είναι μια ακένωτη δεξαμενή πολιτισμικής ύλης και το παραμύθι κατέχει για τον λαϊκό πολιτισμό, την θέση που έχει το μυθιστόρημα για τη λογοτεχνία. Είναι ένα, πολλές φορές, μακροσκελές λαϊκό αφηγηματικό είδος της φιλολογικής Λαογραφίας που έχει συντεθεί από περισσότερους αυτοτελείς πυρήνες, τα μοτίβα, που προέρχονται από διάφορους μύθους.

Τα λαϊκά παραμύθια είναι η πιο γνωστή περιπετειακή αφηγηματική μορφή που συναντάται στους λαούς όλου του κόσμου, αν και τελευταία ο παραδοσιακός τρόπος μετάδοσής τους, από τον παππού ή γιαγιά στα εγγόνια, υποχωρεί και αντικαθίσταται από έντεχνα ή και παραδοσιακά παραμύθια Weiterlesen

ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΤΟΥ ΦΙΛΕΛΛΗΝΑ ΠΡΟΞΕΝΟΥ
ΣΤΟΝ ΒΟΛΟ ΕΛΜΟΥΤ ΣΕΦΕΛ
(*7.8.1881 – †11.5.1964)

scheffelΔρ. Δημήτριος Μπενέκος
Αν. Καθηγητής Λαογραφίας Παν/μίου Θεσσαλίας

 Πέρασαν 52 χρόνια από την ημέρα που ο Γερμανός πρόξενος στη Θεσσαλία με έδρα τον Βόλο, Έλμουτ Σέφελ, διάβηκε το κατώφλι της αιωνιότητας και από εκεί στην Ιστορία. Πέρασαν 52 χρόνια από τότε που οι καμπάνες της ορθόδοξης Μητρόπολης του Αγίου Νικολάου Βόλου ηχούσαν πένθιμα, στέλνοντας το ύστατο χαίρε στον Γερμανό ευαγγελικό Σέφελ.

Ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος στον οποίο ο Δήμος του Βόλου χάρισε το όνομα σε ένα δρόμο της πόλης, την «οδό Σέφελ» και όταν το μάτι μας αναπαύεται στον καταπράσινο με το μοναδικό πυκνό πευκόδασος λόφο «Πευκάκια», απέναντι από το λιμάνι του Βόλου, συνειρμικά συνδέουμε τα «Πευκάκια» με το όνομα του Σέφελ; Θυμούμαστε ακόμη τον άνθρωπο, που, σ’ όλη την περίοδο του Β΄ παγκοσμίου πολέμου και της Κατοχής, το όνομά του ήταν συνώνυμο με τον «σωτήρα», τον «ευεργέτη» και την «ελπίδα ζωής»; Weiterlesen

ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΗΡΙΑ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ Δ΄ ΣΩΜΑ ΣΤΡΑΤΟΥ
ΣΤΟ ΖΓΚΟΡΖΕΛΕΤΣ ΤΗΣ ΠΟΛΩΝΙΑΣ

apokaliptiria_02

H αναθηματική στήλη με την τρίγλωσση επιγραφή (Foto © Wolfgang Geierhos, Görlitz)

Δημήτριος Μπενέκος
Τ. Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ποιος θυμάται γεγονότα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου που σημάδεψαν την ιστορία κρατών ως και την προσωπική ιστορία των λαών τους; Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος ακούγεται πολύ μακριά, στο ακαθόριστο παρελθόν και σχεδόν δεν μας αφορά σε τίποτε. Και όμως, ακριβώς μετά από έναν αιώνα στο Ζγκο(ρ)ζέλετς, το πολωνικό τμήμα της άλλοτε ενιαίας γερμανικής πόλης της Σαξονίας Γκαίρλιτς, έγιναν την Παρασκευή 8.Ιουλίου 2016 τα αποκαλυπτήρια ενός πέτρινου οβελίσκου στο γνωστό κεντρικό πάρκο Παντερέφσκι, προς τιμήν Weiterlesen

Το πασχαλινό έθιμο του λαγού-αβγοφόρου και εθιμικές εφαρμογές του

trigono11Στον εορταστικό κύκλο του καθολικού Πάσχα, το οποίο φέτος γιορτάστηκε ένα μήνα πιο νωρίς από το ορθόδοξο, είναι ενσωματωμένα πολλά συνοδευτικά λαϊκά έθιμα, τα οποία προσδίδουν από παλιά το ξεχωριστό εκείνο χρώμα που χαρακτηρίζει τις ημέρες της Μ. Εβδομάδας και ιδιαίτερα του Πάσχα.

Το κατεξοχήν γερμανικό πασχαλινό εθιμικό σύμβολο είναι ο «λαγός-ωοφόρος», ο Όστερχαζε, ο οποίος κουβαλάει στους ώμους του ένα καλάθι με κόκκινα αβγά και, σύμφωνα με το έθιμο, τα κρύβει κάπου, έξω στην αυλή του σπιτιού, κάτω από έπιπλα και μέσα στα λουλούδια, ενώ τα παιδιά τα αναζητούν.

Οι πρώτες μαρτυρίες για την ένταξη του λαγού-αβγοφόρου στον γερμανικό πασχαλιάτικο εθιμικό κύκλο προέρχονται Weiterlesen

ΤΑ ΠΗΡΑΜΕ ΤΑ ΓΙΑΝΝΕΝΑ
102 χρόνια από την απελευθέρωση των Ιωαννίνων
Οπτικές μιας εποποιίας μέσα από αφηγήσεις

benekos_02

Δρ. Δημήτριος Μπενέκος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Λαικός Πολιτισμός και εκπαίδευση

Η αναφορά και η αποσαφήνιση των γεγονότων  ως και των πολιτικών συσχετισμών που οδήγησαν στην απελευθέρωση των Ιωαννίνων στις 21 Φεβρουαρίου του 1913 αποτελούν βασικό θέμα έρευνας, όχι μόνο της νεότερης ηπειρωτικής ιστορίας αλλά και της ευρύτερης ελληνικής, βαλκανικής και γενικότερα της ευρωπαϊκής ιστορίας, επειδή οι πληροφορίες των αποφασιστικής σημασίας στρατιωτικών επιχειρήσεων εκείνων των ημερών αντλούνται από πολεμικές εκθέσεις και αρχεία, από στρατιωτικές πηγές, από επιτελικούς χάρτες και ανακοινωθέντα, ρεπορτάζ ξένων και ελλήνων πολεμικών ανταποκριτών, πολεμικά ημερολόγια που σκιαγραφούν άμεσα και με παραστατικότητα γεγονότα της καθημερινότητας, μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων (των μπιζανομάχων),   επιστολές Weiterlesen

Ο άγιος Βαλεντίνος. Ο Δυτικός άγιος-προστάτης των ερωτευμένων

valentinosΗ φυσιογνωμία όλων των κοινωνιών σε όλες τις περιοχές του πλανήτη μας έχει ομοιότητες και ειδικά όταν τα θέματα αυτά σχετίζονται με τον πολιτισμό, την οικονομία, το εμπόριο και τις διεθνείς σχέσεις. Αποτέλεσμα αυτού του ανθρώπινου χαρακτηριστικού είναι το ότι όλες οι χώρες κατακλύζονται από ξένα προϊόντα και κατά περίπτωση από ξενικά έθιμα.

Στην περίπτωση εθίμων, ο κάθε λαός προσπαθεί να προσαρμόσει τα ξενόφερτα έθιμα στα δικά του μέτρα, στις δικές του «ανάγκες», ώστε αφού τα αφομοιώσει να τύχουν γενικότερης αποδοχής από τα μέλη της κοινότητας. Weiterlesen