Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ (B΄)

Δρ. Δημήτριος Μπενέκος
Αν. Καθηγητής Λαογραφίας Παν/μίου Θεσσαλίας

Στο παραμύθι, επίσης, η χωρο-χρονική μετατόπιση της δράσης επιτυγχάνεται με άλματα ενώ οι σκηνές του εναλλάσσονται απότομα από ευχάριστες και ειδυλλιακές σε ανατριχιαστικές και απάνθρωπες. Μετά τη λήξη του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου το πρόβλημα των ωμοτήτων στο παραμύθι οδήγησε τις βρατανικές δυνάμεις κατοχής της Γερμανίας σε αψυχολόγητες αποφάσεις, απαγορεύοντας την εκτύπωση και κυκλοφορία των παραμυθιών των αδελφών Grimm, επειδή πίστευαν ότι οι παραμυθιακές ωμότητες συνδέονταν συνειρμικά και είχαν άμεση εξάρτηση με τα απάνθρωπα συμβάντα και τις εκτελέσεις στα στρατόπεδα συγκέντρωσης (Konzentrationslager) του ναζιστικού καθεστώτος.

Σ’ αυτό το σημείο επιθυμώ να σταματήσω για λίγο κάνοντας μερικές επισημάνσεις. Ο Bruno Bettelheim στο βιβλίο του „The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales“ (Knopf, New York, 1976), διατυπώνει τη θέση ότι το αμφιλεγόμενο ζήτημα της ωμότητας και σκληρότητας στο παραμύθι, με τον αφανισμό τού «κακού» αντίπαλου τού ήρωα ή της ηρωίδας, είναι αναγκαία για την ψυχική ισορροπία του παιδιού-ακροατή ή αναγνώστη. Ο κόσμος του παιδιού -σύμφωνα πάντα με τον Bettelheim- χρειάζεται την ταξινόμηση των πραγμάτων σε καλό και κακό και απαιτεί την εξάλειψη και τιμωρία του κακού για να υπάρξει προσωπική ασφάλεια, επειδή το παιδί ταυτίζεται με τις δυνάμεις του Καλού.

Τα παραμύθια επειδή ψυχαγωγούν, καλλιεργούν τον λόγο, αναπτύσσουν τη φαντασία και υποδεικνύουν λύσεις ακόμη και των πιο δύσκολων προβλημάτων, θεωρούνται από παιδαγωγικής πλευράς ως σημαντικό αφηγηματικό είδος που επιτρέπει σφαιρική πρόσληψη της γνώσης με συμμετοχή των παιδιών σε σύνθετες και πολυμερείς δραστηριότητες.

Μερικές φορές και πάλι για παιδαγωγικούς –ας τους πούμε έτσι- λόγους τα παραμύθια απορρίπτονται, επειδή σε μερικά από αυτά μπορεί να περνάει το μήνυμα μιας κάποιας εποχής που ήθελε τα παιδιά να είναι «καλά», «υπάκουα», «πειθήνια» κλπ.. Όμως μια γενίκευση δεν θα ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα, επειδή ο ήρωας ή η ηρωίδα του παραμυθιού δεν είναι άβουλα όντα, αλλά δραστήρια και εφευρετικά.

Τα παραμύθια είναι γεμάτα με δράση, οπότε τα παιδιά δεν καθίστανται απλοί παθητικοί αποδέκτες μιας ενδιαφέρουσας αφήγησης. Οι παραμυθιακοί ήρωες σπάνια παραμένουν αδρανείς. Συνήθως εγκαταλείπουν πατρίδα και πατρικό σπίτι, περιπλανούνται από περιοχή σε περιοχή, φέρουν σε πέρας δύσκολες αποστολές, εμπλέκονται σε συνεχείς περιπέτειες και παρόλο που πολλές φορές βρίσκονται σε μειονεκτική θέση είναι τολμηροί, θαρραλέοι και αντιμετωπίζουν τα προβλήματα με αισιοδοξία.

Ο κόσμος των παραμυθιών δεν είναι ούτε ρόδινος ούτε παραδεισένιος. Χαρακτηρίζεται από συνεχή δράση, οι σκηνές εναλλάσσονται διαρκώς, οι πρωταγωνιστές αναλαμβάνουν να φέρουν σε πέρας περιπετειώδεις αποστολές και αντιμετωπίζουν απρόβλεπτες καταστάσεις. Ακόμη και τα ζώα που λαβαίνουν μέρος δεν υποκύπτουν στη μοίρα τους, αν στηριχτούμε στα παραμύθια «οι μουσικοί της Βρέμης», ο «παπουτσωμένος γάτος» και σε όσα άλλα.

Επίσης, σε αντίθεση με όσα πολλοί νομίζουν, οι γυναίκες και τα κορίτσια δεν εμφανίζονται ως παθητικές διακοσμητικές φιγούρες. Βέβαια, δεν μάχονται εναντίον τεράτων, δράκων και γιγάντων, αλλά δείχνουν άλλα χαρακτηριστικά: είναι έξυπνες, εφευρετικές και υπομονετικές. Στη «Χιονάτη» και τη «Σταχτοπούτα» πρωταγωνιστούν μόνο γυναικείες μορφές (καλές και κακές), ενώ οι άνδρες περιορίζονται σε δευτερεύοντες ρόλους. Στο παραμύθι, μάλιστα, «Χένσελ και Γκρέτελ», η σωτηρία του άρρενος πρωταγωνιστή στηρίζεται αποκλειστικά στην παρουσία της αδελφής του.

Ένα ισχυρό μοτίβο που κάνει το παραμύθι αγαπητό ανάγνωσμα ή ακρόαμα των παιδιών είναι το ευτυχισμένο τέλος «…και έζησαν αυτοί καλά και εμείς καλύτερα». Αυτό οπλίζει τα παιδιά με θάρρος, τους δίνει ελπίδα ότι ο αγώνας αξίζει τον κόπο και μόνο έτσι μπορούν να ξεπεράσουν τις αντιξοότητες της ζωής. Ο Κοντορεβυθούλης καταφέρνει να αντιμετωπίσει όλους τους κινδύνους, η Γκρέτελ με τη λογική εξαπατά τη μάγισσα, η εργατική Σταχτοπούτα -όχι οι οκνηρές θετές αδελφές της- ανταμείβεται και παντρεύεται τον πρίγκιπα, ένας μικρός φοβιτσιάρης ραφτάκος νικάει τους γίγαντες κλπ.

Εκτός τούτων τα παραμύθια βοηθούν στην ανάπτυξη και καλλιέργεια της φαντασίας, μεταφέρουν με εικόνες έναν άγνωστο κόσμο που πρέπει να κατακτηθεί, ο ήρωας, έστω και μετά από περιπέτειες και δυσκολίες τελικά βγαίνει νικητής και επιβραβεύεται, το κακό που εμφανίζεται με ποικίλες μορφές και προσπαθεί να αφανίσει τον ήρωα, ηττάται. Τέλος, σημαντικό ρόλο για την παιδική ψυχή παίζει το γεγονός ότι σε πολλά παραμύθια ο κεντρικός ήρωας είναι ένας συνηθισμένος άνθρωπος, με τον οποίο κάθε παιδί είναι σε θέση να ταυτιστεί, να τον συνοδεύσει σε όλες τις περιπέτειες, να ξεπεράσει τους κινδύνους και μαζί του να βγει νικητής.

Τώρα θα κλείσουμε την περιήγησή μας στον φανταστικό κόσμο του παραμυθιού με ένα όμορφο ποίημα της Rose Ausländer.

„Πίσω από τον ουρανό κοιμούνται τα παραμύθια.
Ποιος ξέρει τον δρόμο, ποιος έχει το κλειδί;
Ποιος τα ξυπνά;
Εμείς, τα παιδιά, περιμένουμε.“