Η γωνιά του μαθητή – Μέρος 1ο

Ως μάχιμη φιλόλογος και  φροντιστηριάρχης, στα χρόνια που ασχολούμαι ενεργά με την προετοιμασία των μαθητών για τις εισαγωγικές εξετάσεις, έχω διαπιστώσει ότι το μάθημα το οποίο αποτελεί ¨αγκάθι¨ για το μαθητή και δημιουργεί το μεγαλύτερο άγχος και προβληματισμό, είναι αυτό της έκθεσης. Τις περισσότερες φορές οι μαθητές αντιμετωπίζουν το συγκεκριμένο μάθημα με φόβο και, συνήθως, θεωρούν ότι δεν θα τα καταφέρουν. Ο λόγος είναι η γενικότητα του αντικειμένου, τα ¨κενά¨ από προηγούμενες τάξεις και η υποκειμενικότητα στα βαθμολόγηση. Ωστόσο, το μάθημα αυτό είναι κομβικό για την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο και είναι ένα κοινό μυστικό μεταξύ των εκπαιδευτικών ότι είναι αυτό που στην ουσία θα καθορίσει τη σχολή της επιτυχίας μας.

Τα τόσα χρόνια εμπειρίας και η τριβή με το μάθημα μου επιτρέπουν να είμαι σε θέση να μορφώσω μια αντικειμενική γνώμη επί του θέματος. Καταρχάς, είναι άτοπο να κάνουμε λόγο για υποκειμενικότητα στη βαθμολόγηση, αφού τα κριτήριά της είναι σαφή και αποστέλλονται σε όλα τα βαθμολογικά κέντρα. Επιπλέον, το θέμα των εξετάσεων επιλέγεται από τη διδαγμένη ύλη και δεν υπάρχουν δυσάρεστες εκπλήξεις. Άλλωστε, το μάθημα της έκθεσης έχει πολλές τεχνικές και μπορεί να διδαχθεί. Και σε ό,τι διδάσκεται, μπορεί να υπάρξει βελτίωση!

Τα νέα, λοιπόν, για τους μαθητές είναι μάλλον θετικά. Φιλοδοξώ, μέσα από αυτή τη στήλη να βοηθήσω τους μικρούς μας αναγνώστες στο δύσκολο έργο τους, προσφέροντας την αρωγή μου στον αγώνα τους. Μην ξεχνάτε ότι η γνώση είναι ταξίδι και κάθε ταξίδι μπορεί να γίνει και συναρπαστικό στην πορεία του.

Το πρώτο βήμα που θα κάνουμε είναι μια προσέγγιση στην ανάλυση της έκθεσης.

Είστε έτοιμοι;

Η ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ

Η συγγραφή μιας έκθεσης είναι μια διαδικασία που απαιτεί μεθοδικότητα και εξάσκηση. Παλιότερα αρκούσε μόνο η φαντασία. Τώρα η έκθεση είναι ζήτημα επιχειρηματολογίας και τεχνικής. Στην προσπάθεια για μια πιο αποδοτική συγγραφή, είναι απαραίτητο ο μαθητής να έχει συγκροτημένη σκέψη και να ακολουθήσει μια σειρά από λογικά βήματα.

Βήμα 1ο. Αρχικά, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί μια πολύ προσεκτική ανάγνωση του θέματος της έκθεσης, προκειμένου να καταστεί σαφές το περιεχόμενό του. Ένα θέμα έκθεσης πρέπει να αντιμετωπίζεται  με τρόπο λογικό, όπως ακριβώς θα γινόταν και με την εκφώνηση από ένα πρόβλημα μαθηματικών. Πρέπει να εντοπίζονται σε αυτό ΔΕΔΟΜΕΝΑ και ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ

Δίνεται ενδεικτικά το ακόλουθο θέμα:

Στις σύγχρονες παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες, όπου τα στενά εθνικά όρια έχουν διευρυνθεί, οι πηγές ενημέρωσης έχουν πολλαπλασιαστεί και η ελευθερία λόγου και έκφρασης είναι συνταγματικά κατοχυρωμένη, η αντικειμενική πληροφόρηση αποτελεί δεδομένο αλλά και αναφαίρετο δικαίωμα του κάθε πολίτη. Ωστόσο, αποτελεί κοινή διαπίστωση το γεγονός ότι σήμερα τα ΜΜΕ εκτρέπονται από την αρχική αποστολή τους και καθίστανται όργανα παραπληροφόρησης και προπαγάνδας. Σε ένα άρθρο που θα δημοσιευθεί σε τοπική εφημερίδα να αναλύσετε τους παράγοντες που οδηγούν στην εμφάνιση του φαινομένου της παραπληροφόρησης και να προτείνετε τρόπους για την αντιμετώπισή του (500 – 600 λέξεις) 

Σε αυτό το θέμα:

ΔΕΔΟΜΕΝΟ: Στις σύγχρονες παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες, όπου τα στενά εθνικά όρια έχουν διευρυνθεί, οι πηγές ενημέρωσης έχουν πολλαπλασιαστεί και η ελευθερία λόγου και έκφρασης είναι συνταγματικά κατοχυρωμένη, η αντικειμενική πληροφόρηση αποτελεί δεδομένο αλλά και αναφαίρετο δικαίωμα του κάθε πολίτη. Ωστόσο, αποτελεί κοινή διαπίστωση το γεγονός ότι σήμερα τα ΜΜΕ εκτρέπονται από την αρχική αποστολή τους και καθίστανται όργανα παραπληροφόρησης και προπαγάνδας

ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ   1: …να αναλύσετε τους παράγοντες που οδηγούν στην εμφάνιση του φαινομένου της παραπληροφόρησης (ΑΙΤΙΑ της παραπληροφόρησης)

ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ 2:… να προτείνετε τρόπους για την αντιμετώπισή του (ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ της παραπληροφόρησης)

Μέσα από την ανάλυση αυτή ο εκάστοτε μαθητής είναι σε θέση να κατανοήσει πλήρως το περιεχόμενο του θέματος και να εντοπίσει με ακρίβεια τα δεδομένα που παρέχονται και τα ζητούμενα που τίθενται. Η διαδικασία αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική και χρήσιμη, εφόσον τα δεδομένα μπορούν να αξιοποιηθούν ως βάση για την ανάπτυξη του προλόγου της έκθεσης, ενώ τα ζητούμενα (και συγκεκριμένα η απάντηση σε αυτά) θα αποτελέσουν το κυρίως θέμα.

Βήμα 2οΠροσδιορισμός  του κειμενικού είδους το οποίο ο μαθητής  καλείται να συγγράψει.

Πρόκειται για ένα σημαντικό βήμα, εφόσον το εκάστοτε κειμενικό είδος διαθέτει κάποια ιδιαίτερα εξωτερικά χαρακτηριστικά ως προς τη μορφή και τη διάρθρωσή του, ενώ προϋποθέτει ένα συγκεκριμένο ύφος.

Τα πιο συνήθη κειμενικά είδη, τα οποία καλείται ένας μαθητής να συγγράψει, είναι:

  • Άρθρο (το οποίο πρόκειται να δημοσιευτεί σε σχολική ή άλλη εφημερίδα/ έντυπο ή να αναρτηθεί σε κάποια ιστοσελίδα)
  • Δοκίμιο (συνήθως αποδεικτικό)
  • Επιστολή (η οποία μπορεί να είναι επίσημη, και να απευθύνεται σε κάποιο δημόσιο πρόσωπο ή φορέα  ή να είναι φιλική, οπότε ανάλογα διαμορφώνεται και το ύφος)
  • Γραπτή εισήγηση (η οποία συνήθως θα εκφωνηθεί ενώπιον της Βουλής των Εφήβων, ή ενώπιον άλλου ακροατηρίου, πχ σε μια εκδήλωση του σχολείου ή του Δήμου)

Βήμα 3οΈπειτα από αυτήν την προετοιμασία μπορεί να ξεκινήσει η συγγραφή της έκθεσης.

Η έκθεση ξεκινά με τη συγγραφή του ΠΡΟΛΟΓΟΥ, ο οποίος αποτελεί την εισαγωγή της έκθεσης. Με τον πρόλογο ο συντάκτης του κειμένου προετοιμάζει τον αναγνώστη για το θέμα με το οποίο θα ασχοληθεί, καθιστά σαφείς τις θέσεις του, ενώ, ταυτόχρονα, επιτυγχάνεται και η μεταβατικότητα.

Στον πρόλογο, θα μπορούσε να σκιαγραφηθεί (ορισθεί) το φαινόμενο το οποίο πρόκειται να αναλυθεί στη συνέχεια του κειμένου, να παρουσιασθούν τα βασικά χαρακτηριστικά του, αλλά και να ενταχθεί στο σύγχρονο κοινωνικό πλαίσιο (δηλαδή να προσδιορισθεί με σύγχρονους κοινωνικούς όρους και να επισημανθεί η θέση του και ο ρόλος που διαδραματίζει στις σύγχρονες κοινωνίες)

Βήμα 4ο. Το επόμενο δομικό τμήμα της έκθεσης είναι το κυρίως θέμα. Έτσι, μετά την ολοκλήρωση του προλόγου ο μαθητής – συντάκτης του κειμένου καλείται να απαντήσει στα ζητούμενα που τίθενται. Τα ζητούμενα είναι συνήθως δυο και πρέπει να απαντηθούν με τη σειρά που εμφανίζονται στο θέμα.

Για την πραγμάτευση των ζητουμένων απαιτείται η χρήση λογικών επιχειρημάτων και όχι παραδειγμάτων, εφόσον τα επιχειρήματα διαθέτουν μεγαλύτερη αποδεικτική ισχύ. Προκειμένου η επιχειρηματολογία να είναι επαρκής και άρτια, τα επιχειρήματα θα πρέπει όχι απλώς να παρατίθενται, αλλά και να αναλύονται (δηλαδή, ο μαθητής θα πρέπει ν’ απαντά στο πώς ή το γιατί των ερωτημάτων που τίθενται).

Έτσι, στην περίπτωση που θέλω να παραθέσω ένα επιχείρημα σχετικά με τους παράγοντες που οδηγούν στην εμφάνιση του φαινομένου της παραπληροφόρησης, παρατηρώ τα εξής.

Η συνήθης διατύπωση του επιχειρήματος είναι η ακόλουθη:

Ένας από τους παράγοντες που ενισχύουν το φαινόμενο της παραπληροφόρησης είναι το χαμηλό πνευματικό επίπεδο και η έλλειψη κριτικής ικανότητας των πολιτών.

Το επιχείρημα είναι ορθό, όχι όμως και ολοκληρωμένο, εφόσον απλά αναφέρεται, αλλά δεν αναλύεται. Η άρτια και ολοκληρωμένη διατύπωση του επιχειρήματος θα είχε ως εξής:

Ένας από τους παράγοντες που ενισχύουν το φαινόμενο της παραπληροφόρησης είναι το χαμηλό πνευματικό επίπεδο και η έλλειψη κριτικής ικανότητας των πολιτών, οι οποίοι δεν είναι σε θέση να αποκωδικοποιήσουν και να ερμηνεύσουν τα μηνύματα που προβάλλονται από τα ΜΜΕ.

Πριν από την παράθεση της επιχειρηματολογίας κρίνεται σκόπιμη η δημιουργία μιας εισαγωγικής φράσης η οποία, στην ουσία, θα προετοιμάζει τον αναγνώστη για το περιεχόμενο και το στόχο των επιχειρημάτων που θα ακολουθήσουν. Πρόκειται για τη μεταβατική φράση, η οποία συμβάλλει καθοριστικά στην επιτυχημένη δομή και συγκρότηση του κειμένου.

Τα ζητούμενα που τίθενται από το θέμα της έκθεσης είναι συγκεκριμένα. Κατά κύριο λόγο ζητείται να αναζητηθούν οι παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση (ή τη δημιουργία, την επίταση, ή τη διαιώνιση) ενός φαινομένου (τα αίτια), να δηλωθούν οι συνέπειες (θετικές ή αρνητικές) που επιφέρει και να προταθούν τρόποι για την άμβλυνση του φαινομένου (τρόποι αντιμετώπισης)

(Το απόσπασμα προέρχεται από βοήθημα για το μάθημα της Έκθεσης το οποίο πρόσφατα συνέγραψα και θα κυκλοφορήσει σύντομα σε διαδικτυακή μορφή. Για οποιαδήποτε διευκρίνιση ή βοήθεια είμαι στη διάθεσή σας)

Ειρήνη Ι. Ζαννάκη, Φιλόλογος
email : zannaki@trigono.info