ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ – ΕΘΙΜΑ ΚΑΙ ΝΕΩΤΕΡΙΣΜΟΙ

Έρχονται Χριστούγεννα! Και αμέσως μετά η Πρωτοχρονιά! Δυο σταθμοί, δυο παγκόσμια ημερολογιακά σύμβολα, που εμπεριέχουν κάτι το χαρούμενο, κάτι το ιδιαίτερο και μοναδικό με πολλές αναμνήσεις! Το πρώτο, ως θρησκευτικό σύμβολο, σηματοδοτεί τη γέννηση του Χριστιανισμού, ενώ το δεύτερο, ως χρονικό σύμβολο, δηλώνει το τέλος του Παλαιού και την αρχή του Νέου. Και τα δύο είναι, από όποια πλευρά και αν τα δούμε, σύμβολα ελπίδας, χαράς και ανανέωσης.

Η γνώση ηθών και εθίμων, που συνοδεύουν σημαντικές θρησκευτικές εορτές στον ετήσιο ημερολογιακό κύκλο, μας φέρνουν πιο κοντά στην ουσία του Έθνους μας. Τα Χριστούγεννα, ένας εξαιρετικά πλούσιος σε έθιμα και εκδηλώσεις ημερολογιακός σταθμός, θεωρείται ως η κατεξοχήν οικογενειακή και παραδοσιακή εορτή. Είναι για κάθε εποχή επίκαιρα, επειδή με παραδοσιακή συνέπεια συνδέουν το μακραίωνο παρελθόν του Ελληνισμού με το σύγχρονο παρόν, με την εκάστοτε σύγχρονη εποχή σε οποιαδήποτε χώρα της Γης.

Από την άλλη πλευρά, πάλι, τα Χριστούγεννα εξελίχθηκαν στην πιο παγκοσμιοποιημένη θρησκευτική γιορτή που συνδέεται με ιδεώδη τρόπο με την οικονομία και τον τουρισμό. Ο πολυήμερος εορτασμός τους, που αρχίζει πολύ πριν από την 25 Δεκεμβρίου και επεκτείνεται μέχρι την πρωτοχρονιά και ακόμη πιο πέρα, είναι έντονος σε όλες τις ηπείρους και όχι αποκλειστικά στον χριστιανικό κόσμο. Σ΄ αυτό συμβάλλουν και οι πολυήμερες διακοπές σχολείων και πανεπιστημίων, που δίνουν δυνατότητες ελευθερίας στις μετακινήσεις ατόμων και οικογενειών.

Εδώ θα κάνουμε μερικές επισημάνσεις που εξηγούν λαογραφικά την ευρεία αποδοχή ξενόφερτων, αλλά οπωσδήποτε ευχάριστων εθίμων. Ό,τι είναι ευχάριστο και αρέσει γίνεται αποδεκτό από τον λαό και κατόπιν ενσωματώνεται στα έθιμά του. Οι επιδράσεις ξένων εθίμων τροποποιούν σταδιακά την προσήλωση των λαών σε παλαιότερες παραδοσιακές πράξεις, διεισδύουν χωρίς μεγάλη αντίσταση σε συγγενικά ή ανάλογα έθιμα, αφομοιώνονται ή μεταλλάσσονται και με τον χρόνο θεωρούνται ως δικά του πατροπαράδοτα έθιμα.

Με επίδραση εθίμων των λαών της Ευρώπης και της Αμερικής, τα Χριστούγεννα μετατράπηκαν πολύ γρήγορα, ακόμη και για τους Έλληνες, σε γιορτή πρώτου μεγέθους (χωρίς να θέτουν ακόμη σε δεύτερη μοίρα το ορθόδοξο Πάσχα). Πολλοί οι λόγοι που οδήγησαν σ’ αυτή την μετεξέλιξη.

Ο κύκλος των εορτών των Χριστουγέννων είναι κοινή εορτή όλων των χριστιανών και ταυτίζεται ημερολογιακά απόλυτα με τις ανάλογες εορταστικές εκδηλώσεις όλων των χριστιανικών δογμάτων. Το γεγονός του κοινού εορτασμού ενισχύεται εξαιρετικά και από το εξωτερικό λαϊκό, εμπορικό-καταναλωτικό φανταχτερό πλαίσιο στο οποίο κινείται η γιορτή, με τα γιγαντιαία χριστουγεννιάτικα δέντρα, με τις αγορές δώρων, τους στολισμούς σπιτιών, δρόμων και πλατειών, με τις κοινές αργίες και τις σχολικές διακοπές, αλλά και τις προσφορές για χριστουγεννιάτικη χαλάρωση σε ξενοδοχεία και εξωτικές χώρες. Έτσι  με τον χρονολογικά κοινό εορτασμό των Χριστουγέννων, πολλά χριστουγεννιάτικα έθιμα περνούν αβίαστα από λαό σε λαό και εφαρμόζονται με «παραδοσιακή» συνέπεια.

Πάντως, ας ξαναθυμηθούμε και κάτι από τα παλαιότερα χρόνια. Η χρονική  περίοδος από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα, γνωστή και ως «Δωδεκαήμερο», ήταν για την ελληνική αγροτική κοινωνία μία περίοδος δεισιδαιμονική, γιατί σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη σ’ αυτές τις πολύ σκοτεινές χειμωνιάτικες ημέρες, κυριαρχούσαν τα κακοποιά πνεύματα, έτοιμα να βλάψουν τους ανθρώπους. Στον ελληνικό λαό γνωστοί είναι οι καλικάντζαροι, μικρά διαβολικά όντα με παιχνιδιάρικη βλαπτική προδιάθεση που μολύναν φαγητά και ενοχλούσαν νυχτερινούς διαβάτες (τώρα τους ξαναθυμούμαστε περιστασιακά σε κάποιο παιδικό ανάγνωσμα!)

Γενικά οι δοξασίες αυτές είχαν σχέση με το χειμερινό ηλιοστάσιο, επειδή οι άνθρωποι πίστευαν πως οι παγερές σκοτεινές δυνάμεις του Χειμώνα ήθελαν να αφανίσουν τον ζωοδότη Ήλιο, ο οποίος τελικά έβγαινε νικητής ανασταίνοντας για μια ακόμη φορά τη φύση και τη ζωή, οδηγώντας τα στην χαρούμενη ανθοστόλιστη Άνοιξη.

Στο «Δωδεκαήμερο» τα ήθη και έθιμα είναι δεμένα γύρω από τρεις πολύ ανθρώπινες και ελπιδοφόρες επιδιώξεις. Ο άνθρωπος θέλει να περάσει από τον θάνατο της φύσης, τον Χειμώνα, στη χαρούμενη, τη φωτεινή και γεμάτη ζωή Άνοιξη.  Και έτσι στολίζει το σπίτι με πρασινάδες, με το χριστουγεννιάτικο δέντρο, με τα πολύχρωμα λαμπιόνια και τον φωτισμό δρόμων και σπιτιών και τραγουδάει τα κάλαντα.

Από την άλλη, με τον Αγιασμό των υδάτων, «διώχνει» και τα τελευταία κακοποιά πνεύματα και τέλος, με τις οικογενειακές τελετές των συνεστιάσεων, των χριστουγεννιάτικων γλυκισμάτων και της βασιλόπιτας με το τυχερό νόμισμα τονώνει την οικογενειακή συνοχή, την τόσο απαραίτητη δύναμη για τον κάθε άνθρωπο.

Στα σύγχρονα Χριστούγεννα  συναντώνται το χριστουγεννιάτικο δέντρο (Γερμανία), ο Σάντα Κλάους (Αμερική), το χριστουγεννιάτικο ημερολόγιο (Βαυαρία), η αποστολή ευχετήριων καρτών (Αγγλία), τώρα προστέθηκαν τα σύγχρονα SMS και E-Mail, τα κοινά ευρωπαϊκά και αμερικανικά χριστουγεννιάτικα τραγούδια, με τις τοπικές ή εθνικές  χριστουγεννιάτικες γαστρονομικές γεύσεις των διάφορων λαών, που ολοένα γίνονται και δικές μας.

Έτσι, λοιπόν, η εορτή των Χριστουγέννων δεν παρουσιάζει πια αυτοτέλεια σε κανέναν πολιτισμικό κύκλο. Δημιουργείται, πάντως, η ψευδαίσθηση ότι είναι πατροπαράδοτο έθιμο που παραδίδεται από γενιά σε γενιά μέσα από τους αιώνες και φυσιολογικά προσαρμόζεται στους διάφορους, αλλά και διαφορετικούς, πολιτισμικούς κύκλους.

Και κάτι που δεν άλλαξε: Η ευχή ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΚΑΙ ΚΑΛΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ – FROHE WEIHNACHTEN!

(Prof. Dr. Dimitrios Benekos)