ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΠΑΘΟΣ

Ο Θρήνος της Παναγίας. Λεπτομέρεια από εικόνα στην ελληνική εκκλησία της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Νικολάου στην Τεργέστη. Φωτογραφία: Λάμπρος Λιάβας

Αγαπητά μέλη, μαθητές και φίλοι του ΚΕΜΦΑ,
συνεχίζοντας την ηλεκτρονική μας επικοινωνία στο κλίμα αυτών των ημερών, αισθανόμαστε την ανάγκη να μοιραστούμε μαζί σας κάποια σπάνια μουσικά ακούσματα  για το Θείο και το Ανθρώπινο Πάθος.

Μαζί με τις ευχές μας για Καλή Ανάσταση και περισσότερο φως στις ζωές μας!!!

Λάμπρος Λιάβας

Ξεκινάμε με δυο βυζαντινούς εκκλησιαστικούς ύμνους που θα βρείτε συνημμένα:

– „Ήδη βάπτεται κάλαμος“, ιδιόμελο του Όρθρου της Μεγάλης Παρασκευής.
Με τη βυζαντινή χορωδία „Οι Μαΐστορες της Ψαλτικής Τέχνης“, υπό την χοραρχία του καθηγητή Αχιλλέα Γ. Χαλδαιάκη.
Ηχογράφηση από εκδήλωση που παρουσιάστηκε στον ιερό ναό του Αγ. Σπυρίδωνα στον Πειραιά, στις 16/4/2019.

„Εξέδυσάν με τα ιμάτιά μου“, ιδιόμελο Δοξαστικό των Αίνων της Ακολουθίας των Αχράντων Παθών.
Ψάλλει ο καθ. Αχιλλέας Χαλδαιάκης, ηχογράφηση από την ίδια εκδήλωση.

Για την υμνολογία των ημερών ο Αχιλλέας Χαλδαιάκης σημειώνει:
… ἡ ἡμέρα τοῦ Πάθους, τοῦ μαρτυρίου, ἡ ἡμέρα τῆς ἄκρας ταπείνωσης καὶ τῆς ὑπέρτατης θυσίας· ἀναφορὲς στὴν προδοσία τοῦ Ἰούδα, στὴν ἄρνηση τοῦ Πέτρου, στὴν ἀγνωμοσύνη τῶν Ἑβραίων πρὸς τὸν Κύριο, στὴν ὁμολογία τοῦ ληστοῦ · ἡ Σταύρωση (Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου), ὁ θρῆνος τῆς Θεοτόκου (Οἴμοι, θεῖον τέκνον…Υἱέ μου ποῦ τὸ κάλλος ἔδυ τῆς μορφῆς σου…), ὁ παρὰ κριτῶν ἀδίκων βεβαμμένος κάλαμος ἀποφάσεως καὶ ὁ ἐφ’ ὅλην τὴν γῆν πεσῶν φόβος καὶ τρόμος · ὁ ἐπιτάφιος θρῆνος τῆς Μ. Παρασκευῆς (Ἡ ζωὴ ἐν τάφῳ κατετέθης Χριστέ), τὸ θρηνητικὸ τραγοῦδι γιὰ τὸν ἥλιο ποὺ ἀπέκρυψε τὶς ἴδιες ἀκτῖνες, γιὰ τὸν ξένο ποὺ δὲν ἔχει τὴν κεφαλὴν ποῦ κλίναι καὶ τέλος ἡ ἀναστάσιμη προανάκρουση (στοὺς στίχους τοῦ ἀλληλουϊαρίου τοῦ Μ. Σαββάτου): ἀναστήτω ὁ Θεὸς καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ· κυρίως ὅμως ἡ (ἐν ἀναμονῇ τῆς Ἀνάστασης) σιωπή…

Για το „Εξέδυσάν με τα ιμάτιά μου“ ο συνεργάτης του ΚΕΜΦΑ μουσικολόγος Γεράσιμος Παπαδόπουλος σημειώνει:
Ένας ύμνος που περιγράφει σε πρώτο πρόσωπο την πίκρα του Ιησού για τον χλευασμό που υφίσταται, αλλά και την υπόσχεση για τελική συντριβή του εχθρού-διαβόλου μέσω της επερχόμενης Ανάστασης. Παραδοσιακά μελοποιείται σε ήχο πλάγιο του Δευτέρου, που είναι ο πλέον θρηνώδης και λυπητερός ήχος της βυζαντινής οκταηχίας. Η συγκεκριμένη σύνθεση ανήκει στον Κωνσταντίνο Πρίγγο (1892-1964), πρωτοψάλτη του πατριαρχικού ναού της Κωνσταντινούπολης, κι είναι αυτή που έκανε το εν λόγω άσμα ένα από τα δημοφιλέστερα του ψαλτικού ρεπερτορίου στο ευρύ κοινό. Έχοντας έντονα στοιχεία αυτοσχεδιασμού και ρυθμικής ελευθερίας, και χρησιμοποιώντας απότομες εξάρσεις στις ψηλές φωνητικές περιοχές, αποτελεί μία ιμπρεσιονιστικού τύπου απόδοση του σπαραγμού που περιγράφεται στους στίχους, καθιστώντας το ιδιαίτερα πρωτότυπο και ριζοσπαστικό σε σχέση με την τυπική βηματική και συντηρητική μελωδική δομή των ψαλτικών μελών. Πιο πολύ φαίνεται να σχετίζεται με την ψαλτική σχολή της Σμύρνης και συγκεκριμένα με την αντίστοιχη μελοποίηση του πρωτοψάλτη Σμύρνης Νικολάου – όπως ο Νίκος Ανδρίκος έχει δείξει στην διατριβή του, ενώ εμφανείς είναι οι επιδράσεις από το κοσμικό οθωμανικό τραγούδι της εποχής (şarkı).

Ακολουθούν δύο ηχογραφήσεις με τον αξέχαστο Νίκο Ξυλούρη:

Η Ζωή εν Τάφω / Νίκος Ξυλούρης & Μανώλης Μητσιάς
Μαγνητοσκόπηση από τηλεοπτική εκπομπή της ΕΡΤ, επιμέλεια Γιώργος και Ηρώ Σγουράκη, 1977. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο διαφορετικά ύφη ερμηνείας. Σημειώνουμε την παρουσία στους μουσικούς του κορυφαίου δασκάλου στο σαντούρι Τάσου Διακογιώργη.
https://www.youtube.com/watch?v=2yW39rHxW2c

Οι πόνοι της Παναγίας / Νίκος Ξυλούρης
Μελοποίηση από τον Λουκά Θάνο του ποιήματος του Κώστα Βάρναλη, το οποίο ανήκει στο πρώτο μέρος της ποιητικής σύνθεσης Σκλάβοι Πολιορκημένοι (1927). Ο ποιητής, ακολουθώντας τη δημοτική παράδοση, χρησιμοποιεί τη μορφή της Παναγίας για να εκφράσει τον ανθρώπινο πόνο της μάνας.
https://www.youtube.com/watch?v=ExvwQirHaTk

Συνεχίζουμε μ‘ ένα αφιέρωμα στο „Μοιρολόι της Παναγιάς“
Αυτό τo παρεκκλησιαστικό λαϊκό τραγούδι αφηγείται τα Πάθη του Χριστού έτσι όπως τα έζησαν η Παναγία και οι Μυροφόρες. Το συναντάμε σ’ όλες τις περιοχές του Ελληνισμού, από την Κύπρο και τον Πόντο ώς την Κάτω Ιταλία, σ’ ένα πλήθος παραλλαγών. Διακόσιες πενήντα έξι (!) παραλλαγές παρουσιάζει ο Ελβετός ελληνιστής, καθηγητής του Πανεπιστημίου της Γενεύης Bertrand Bouvier στο βιβλίο του „Le Mirologue de la Vierge“, καρπό 25χρονης έρευνας. Όσοι ενδιαφέρεστε μπορείτε να ακούσετε το σχετικό ραδιοφωνικό αφιέρωμα (52΄) του Λ.Λ.  από παλαιότερη εκπομπή στον ρ/σ της Εκκλησίας της Ελλάδος.
https://youtu.be/X3BMPUBSwTQ

Ακολουθούν ορισμένα αντιπροσωπευτικά δείγματα από επιτόπιες καταγραφές του „Μοιρολογιού της Παναγιάς“ από διάφορες περιοχές του Ελληνισμού. Αξίζει να τις ανακαλύψετε!..

Το Μοιρολόι της Παναγιάς / Αρχίπολη Ρόδου, 2008
https://www.youtube.com/watch?v=FQOuq2vr50Y

Το Μοιρολόι της Παναγίας / Κάλυμνος, Ενορία Ανάσταση, 2019
https://www.youtube.com/watch?v=BYCtD1dHZWE

Το Όνειρο της Παναγιάς / Αρχάγγελος Ρόδου
Καταγραφή: Θάρρι-tv Ρόδου
https://www.youtube.com/watch?v=MaNy9FX74LM

Το Μοιρολόι της Παναγίας / Καρυές Χίου
Με τη γιαγιά Ευθυμία, 2017
https://www.youtube.com/watch?v=21NXHr_lo3I

Κάλαντα Μεγάλης Παρασκευής / Χωριά Ευρυτανίας
Επιμέλεια: Αναστάσιος Ηλιόπουλος, 2012
https://www.youtube.com/watch?v=xf1cCl5Ehbo

Το Μοιρολόι της Παναγίας / Τρανόβαλτος Δερβίων Κοζάνης
https://www.youtube.com/watch?v=nSBQDSpACH4

Ο Θρήνος της Παναγίας / Γρατινή Ροδόπης, Θράκη
Έρευνα-κείμενα: Ροζάννα Λαδά, Σκηνοθεσία: Γιώργος Παπαδάκης, 1988
https://www.youtube.com/watch?v=wIBW-bx3V8w

Το Μοιρολόι της Παναγίας – Χάσκιοϊ και Κιουρτλί Μαλγάρων Ανατολικής Θράκης
Καταγραφή: Γιώργος Καλαβρινός – Νεροφράκτης Δράμας, 1993
https://www.youtube.com/watch?v=Ug1pzVszrCI

Άρχοντες αφικράστε μου της Δέσποινας τον θρήνον / Κύπρος
Δόμνα Σαμίου, 1994
https://www.youtube.com/watch?v=OjkKprOlUZY

Το Μοιρολόι της Παναγίας στα αρβανίτικα / Αθίκια Κορινθίας
Από την παράσταση „Κορινθία“, σε επιμέλεια του Γιώργου Λιάρου, 2018
https://www.youtube.com/watch?v=pJoWdZ8kPMA&feature=youtu.be&fbclid=IwAR1Sao1khcbWZLK8cKnQQdEVNxbtMj2gc4PbaHQ8OSiPnoF7j_IalUEZLQQ

Ο Θρήνος της Παναγίας – Κορωπί
Ψάλλει ο Χρήστος Κούλης, 2017
https://www.youtube.com/watch?v=keBO5UrhfBA

Και θα κλείσουμε με τρεις προτάσεις από τις μουσικές παραδόσεις του Λιβάνου, της Κορσικής και της Λατινικής Αμερικής:

Ανάγνωση του Ευαγγελίου στα αραβικά / με την Fairuz, 1994
https://www.youtube.com/watch?v=EB2B7VQj3iA

U Lamentu Di Ghjiesu / Λαϊκός θρήνος της Μ. Παρασκευής από την Κορσική.
Με τη Χορωδία Sartene
https://www.youtube.com/watch?v=X_YfVJNn_A8

Christo Jesus – La Cruz / Η Σταύρωση, από λαϊκή λειτουργία της Λατινικής Αμερικής.
Με τη Σαβίνα Γιαννάτου, από τις „Παναγίες του Κόσμου“
https://www.youtube.com/watch?v=Pn015misaYU&list=PLw3Mt4FUg5YQBoM0oh1D2DAbmt1aVwskR&index=15

Ευριπίδου 18 & Αιόλου, Αθήνα 10559
www.kem-anogianakis.gr
Τηλ. 210-3231164